लेखनबाटै जसोतसो दाल-भात खाइरहेको छु : मीनराज वसन्त

खरीबोट

  • लामो समयदेखि साहित्य लेखनमा सक्रिय रहँदै आएका बाग्लुङका लेखक मीनराज वसन्तले वैदेशिक रोजगारीको क्रममा तीन वर्ष कतारमा रहँदा आफूले देखे-भोगेको अनुभवलाई २०७३ मा प्रकाशित 'मुदिर' उपन्यासमा उतारे । पाठकहरूमाझ निकै चर्चा बटुलेको उनको पहिलो उपन्यासले वर्ष २०७३ का गणेश हस्त कुमारी पन्त स्मृति पुरस्कार, अनेसास सर्वोत्कृष्ट डायस्पोरिक पुस्तक पुरस्कार र निलकन्ठ नवोदित प्रतिभा पुरस्कार समेत हात पार्यो । अहिले काठमाडौंमा बस्दै आएका लेखक वसन्त आफ्नो दोस्रो उपन्यास प्रकाशनको तयारीमा छन् । फिनिक्स बुक्सले यही वर्षभित्र नै उनको उपन्यास सार्वजनिक गर्दै छ । प्रस्तुत छ उनको साहित्यिक यात्रा र प्रकाशोन्मुख पुस्तकमा केन्द्रित रहेर खरीबोटका लागि अनुप जोशीले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :

मुदिर’प्रकाशित भएको पनि २ वर्ष बितिसकेको छ । पहिलो उपन्यासबाट के-कस्ता प्रतिक्रिया पाउनुभयो ?

'मुदिर' प्रकाशनको यो अवधि सन्तोषजनक नै छ । 'मुदिर'लाई लिएर मिश्रित प्रतिक्रियाहरू पाइरहेको छु ।

राम्रा प्रतिक्रिया आउँदा कस्तो महसुस गर्नुहुन्छ अनि नकारात्मक प्रतिक्रिया आउँदा कस्तो लाग्छ?

एउटा लेखक सकारात्मक प्रतिक्रिया पाउँदा निश्चितरूपमै खुसी हुन्छ । कहिलेकाहीँ त्यो अतिरिक्त ऊर्जाको स्रोत पनि बनिदिन्छ । जो, म पनि भएँ । तर, त्यो क्षणिक हुँदो रहेछ । विस्तारै बुझ्दै जाँदा लेखकलाई फाइदा पुर्‍याउने भनेको आलोचनात्मक प्रतिक्रियाले नै रहेछ ।

त्यसो त प्रशंसा वा आलोचना गुणग्राही हो कि होइन, कसले कसरी गरिरहेको छ भन्नेमा लेखक प्रष्ट हुनु राम्रो हुन्छ । अतिशय प्रशंसा र अतिशय आलोचना यी दुवै अर्का 'अति' हुन् भन्ने मलाई लाग्छ । यदि सन्तुलित आलोचना हो भने त्यो 'नीम' हो । तीतो भए पनि लेखकको स्वास्थ्यलाई एकदम फाइदाजनक ।

तपाईंको नयाँ पुस्तक कहिले पढ्न पाउँछन् पाठकले ? अब आउने पुस्तक कस्तो हुनेछ ?

सबै कुरा अनुकूल भयो भने यो वर्ष पुस्तक आउला कि ! विधागत रूपमा त्यो उपन्यास हुनेछ । बाँकी त पुस्तक पढेपछि नै जाँच्नेछन् पाठकले । तर, हेर्नुस् न ! केही प्रस्तावित नामबाहेक निश्चित नाम जुराएको छैन ।

‘मुदिर’ प्रकाशित गर्दा तपाईं एउटा नवलेखक हुनुहुन्थ्यो । अहिले लेखनमा स्थापित भइसक्नुभएको छ । त्यो बेला र अहिले पुस्तक प्रकाशन गर्दाको अनुभव कस्तो रह्यो ?

हो, तपाईंले भन्नु भएजस्तै 'मुदिर' प्रकाशन गर्दा म बजारका लागि नयाँ लेखक थिएँ । कतिपयका लागि म अझै पनि नयाँ नै हुँला । एउटा नयाँ लेखकले आफ्नो आर्थिक लगानी नलगाई, प्रकाशकले पाण्डुलिपि पढेर, चित्त बुझेर 'म छाप्छु' भनेपछि पुस्तक बजारमा आयो । नयाँ लेखकलाई यो भन्दा अरू खुसी के हुन सक्थ्यो र ! यसरी सरसर्ती हेर्दा नयाँ लेखक भएर पनि मैले त्यति धेरै समस्या झेलिन । तर, प्रकाशनसँग जोडिएको एउटा नमीठो अनुभवचाहिँ छ ।

एक जना प्रकाशक थिए, चिनेजानेकै । उनले 'पाण्डुलिपि पठाऊ, म हेरेर भन्छु' भनेपछि मैले उनलाई मेल गरेँ । तर, नौ महिना बितिसक्दा पनि कुनै जवाफ दिएनन् । छाप्छु वा छाप्दिन पनि केही भनेनन् । 'पढ्दै छु, हेर्दै छु' भने । नियमित 'फलो' गरिरहेँ मैले । यस्तैमा एक दिन उनले 'फलानो'लाई पढ्न दिएको छु भने । उनले जसको नाम लिएका थिए, ती व्यक्ति पनि चिनजानकै थिए । मैले उनलाई सोध्दा, आफूले कुनै पाण्डुलिपि नपढेको बताए । त्यसपछि मलाई लाग्यो, मैले अर्को विकल्प खोज्नैपर्छ । फलतः विकल्पले पनि राम्रै काम गर्‍यो । र, आज यहाँसम्म पुर्‍यायो ।

आजको समय ऊ बेलाभन्दा धेरै सहज छ । प्रकाशनकै कुरा गर्दा 'मैले छाप्न पाउनुपर्छ' वा 'हामीले छाप्ने हो' भन्नुहुन्छ । यसरी विश्वास गरेको देख्दा खुसी लाग्छ । अबका अवसर पनि मलाई आफैंमा चुनौती हुन् भन्ने लाग्छ । गज्जब छ ।

पहिलो उपन्यासमा आफ्नै अनुभवसँग जोडिएको वैदेशिक रोजगारीको विषयलाई उठाउनुभएको थियो । तपाईंलाई लेख्नका लागि के-कस्ता कुराहरूले छुन्छन्?
मेरो बुझाइ छ कि, लेख्ने मान्छेले आफ्ना अनुभवहरू बलियोसँग लेख्न सक्छ । प्रतिनिधि पात्र फरक होला, परिवेश फरक होला । तर अनुभव त उही र उस्तै हुन सक्छन् । 'मुदिर'मा मैले त्यही गरेको हुँ । अब यिनै कुराले छुन्छन् र लेख्छु भनिहाल्न चाहिँ म सक्दिन । कहिलेकाहीँ अरूलाई नछोएका कुराले आफूलाई छुन्छ । र, लेख्न मन लाग्छ । यसरी लेख्दा ती कहिले कथा बन्छन्, कहिले कविता वा निबन्धमा अटाउँछन् । जेहोस्, मलाई अति सामान्य र ससाना कुराले छुन्छ ।

तपाईंको लेखनका क्रममा पात्रहरूसँग कसरी खेल्नुहुन्छ? अगाडि नै कथा तयार पारेर लेख्नुहुन्छ कि लेख्दै जाँदा ‘प्लट’ बन्दै जान्छ?
एकदम भद्रगोल हुन्छ मेरो लेखाइ । म प्रायः मोबाइलमै लेखिरहेको हुन्छु । देख्नेहरूले खालि 'मोबाइलमै झुण्डिरा'छ, फेसबुक चलाइरा'छ पनि भन्छन् । 'मुदिर' लेख्दा एउटा खाका बनाएर लेखेँको थिएँ । त्यहीअनुसार पात्रसँग खेलेँ । प्लट पनि स्वत: बन्दै गयो । समाप्ति पनि अनपेक्षित नै भयो । तर, दोस्रो पुस्तकमा त्यो शैली फेरौं कि भन्ने लाग्यो । त्यसैले लेख्न सुरु गर्नुअघि त्यसको 'एन्डिङ' सोचेँ । पात्र र प्लट भने आफैं बन्दै गए । बीच-बीचबाट लेखेँ कथा पनि । पछि त्यसको मूल कथासँग 'कनेक्सन' गराउँदा अलिअलि समस्या भयो । र पनि मजा आयो । नयाँ अनुभव भयो ।

प्रकाशोन्मुख उपन्यासबाट के-कस्ता अपेक्षा गर्नुभएको छ ?

लेखकको पहिलो अपेक्षा भनेकै धेरैभन्दा धेरै पाठकले आफ्नो पुस्तक पढिदिऊन् र लागेको प्रतिक्रिया जनाऊन् भन्ने नै हुन्छ । त्यसबाहेकका अरू 'अपेक्षा' तपसिलका हुन् ।

तपाईं अखबारी लेखनमा पनि अभ्यस्त हुनुहुन्छ, कविता पनि लेख्नुहुन्छ । उपन्यास लेख्नु, अखबारी लेखन लेख्नु र कविता लेख्नुका फरक अनुभूतिहरू के-के रहेछन् ?

मेरो अखबारी लेखन प्रायः आख्यानसँग नजिक हुन्छ । भन्नुको मतलब, आख्यानकै हिसाबले म लेख्छु । आख्यान गएर उता कवितासँग मिल्छ । अर्थात्, कवितामा हुने कला, शैली, काव्यिक भाव, त्यसको सम्प्रेषण भाव र सरलता आदि आख्यानमा पनि हामीले लेखिरहेका हुन्छौं । लेख्न खोजिरहेका हुन्छौं । त्यसकारण भनिन्छ होला, फलानोको उपन्यास पनि कविताजस्तो । यस हिसाबले हेर्दा लेखन प्रक्रिया लगभग उस्तै-उस्तै देख्छु म ।

मेरो हकमा लेखनले 'बाँच्न' मात्रै त पुगिरहेको छ । लेखनबाटै जसोतसो दाल-भात खाइरहेको छु ।

तपाईंलाई सबैभन्दा धेरै खुसी के कुराबाट मिल्छ? जीवनमा पूरा गर्न मन लागेका तीन इच्छाहरू भन्नुपर्यो भने के-के रोज्नुहुन्छ ?

हे...हे... । त्यो त ठ्याक्कै मलाई पनि थाहा छैन । मान्छे एउटै कुराबाट सधैं 'सबैभन्दा धेरै' खुसी भइरहन सक्दैन । समय, परिस्थिति र आवश्यकताअनुसार खुसीका फरक-फरक स्रोत भेटिन्छन् । त्यतै कतै हुन्छु होला म पनि । मान्छेलाई जीवनमा गर्न मन लागेका थुप्रै इच्छा हुन्छन् । ती जो, संख्यामा अट्दैनन् । तपाईको यो प्रश्नले धेरैबेर अल्झायो । तर, उत्तर दिनुपर्दा म फोटोग्राफीको सौखिन मान्छे हुँ । अत: एउटा गतिलो क्यामेरा बोक्ने इच्छा छ । त्यसपछि एउटा आफूले सोचेजस्तै पुस्तकालयसहितको घर र केही देश घुम्ने ।

लेख्नका लागि पढ्न पनि उत्तिकै आवश्यक पर्छ भनिन्छ । तपाईंलाई कस्ता पुस्तक बढी मन पर्छन्? आफूले पढेका पुस्तकले लेखनमा कत्तिको प्रभाव पार्छन् ?

लेख्नका लागि मात्रै होइन, ज्ञान र जानकारीका लागि पनि सबैले पढ्नुपर्ने हुन्छ । पठनले धेरैकुरा सिकाउँछ । सोचको दायरा फराकिलो बनाउँछ । लेखकले आफू कहाँ छु, के लेखिरहेको छु, साहित्यमा मेरो उपस्थिति कहाँनेर छ भनेर आफ्नो धरातल पत्ता लगाउन पनि पठन अत्यावश्यक छ । मलाई सबैभन्दा बढी सफल/असफल व्यक्तिहरूका आत्मकथा (जीवनी) पढ्न मन पर्छ ।

त्यसले एकखालको प्रेरणा, संघर्षका लागि पर्याप्त आत्मबल, सफलता पछाडिको रहस्यबारे धेरै कुरा बोल्छ । नेपाली आत्मकथामा इमानदारिता हुँदैन । केही पुस्तक पढेपछिको मेरो निष्कर्ष हो यो । त्यसपछि रुचिअनुसारका अरू पुस्तक पढ्छु । प्रभाव अर्थात् प्रेरणा । जीवनमा राम्रा व्यक्तिको प्रभाव त पर्छ भने पुस्तकको प्रभाव पर्नु कुनै नौलो कुरा होइन । कतिपय पुस्तक, फिल्म पनि प्रभावकै कारण लेखिएका/बनेका छन् । यसकारण मेरा सिर्जनामा पनि प्रभाव नपर्ला भन्न सक्दिन । अहिलाई यत्ति भन्छु, म आफैंबाट प्रभावित छु ।

नेपालमा लेखेर बाँच्न पुग्छ? व्यापारको हिसाबले कस्तो पाउनुभएको छ अहिलेको साहित्य बजार?

मेरो हकमा लेखनले 'बाँच्न' मात्रै त पुगिरहेको छ । लेखनबाटै जसोतसो दाल-भात खाइरहेको छु । हाम्रो नेपाली साहित्यको बजार सानो छ । तर पनि हप्तामा दुई-चार पुस्तक प्रकाशित हुन्छन् । एकातिर पाठक कम छन् । अर्कोतिर सबैले पुस्तक किनेर पढ्न पनि सक्दैनन् । 'बुक शेयरिङ' हुन्छ । यसले गर्दा कम बिक्री हुन्छ । बिक्री कम हुनुको मतलब लेखकको 'लेखकस्व' पनि घट्नु हो । केही लेखक पूर्णकालीन लेखनमा लागिरहेका छन् । लेखनबाटै राम्रो गरिरहेका छन् । त्यही लाइनको अन्तिमतिर उभिएको एउटा अर्को मान्छे हुँ म ।

भविष्यका योजनाहरू के छन् तपाईंका? केही ‘टार्गेट’ र ‘गोल’हरू छन् कि?

म एकदम योजनाविहीन मान्छे । त्यस्तो खासै केही छैन । कान्छो सन्तान भएका कारण पनि पारिवारिक हिसाबले स्वतन्त्र छु । अझै भन्नुपर्दा अव्यावहारिक जस्तो छु । अब विस्तारै लेखनमै समर्पित हुने कि भनेर सोच बनाउँदै छु ।

सम्बन्धित समाचार

राहतको आशमा असिनापीडित, सरकारले दिएको बजेटभन्दा पाँचौ गुणा क्षति

दूल्लु । गत चैत २२ गते बेलुका अचानक आएको हावाहुरीसहितको असिनापानीका कारण दैलेख पश्चिमको ठाटीकाँध गाउँपालिका र चामुण्डाविन्द्रासैनी नगरपालिकामा ठुलो धनको क्षति भयो । असिनापानीले पाक्नै लागेको गहुँबाली, जौ, फलफूल

कृषि बजारमा सरकारको ठाडो हस्तक्षेप हुनुपर्छ : सांसद डा. विमला राई पौड्याल

रामपुर कृषि क्याम्पसबाट कृषिमा स्नातक गरेकी विमला राई पौड्यालले विकास अर्थशास्त्रमा बेलायतबाट स्नातकोत्तर र नेडरल्यान्ड्सबाट पीएचडी गरेकी छन् । कृषि अनुसन्धान, गैरसरकारी संस्थामा कार्य, सामाजिक विकासको क्षेत्र, राष्ट्रिय योजना आयोग,

'सहकारी नियमावली आँउदैमा जादुको छडी जस्तो समस्या समाधान हुदैन, समय लाग्छ'

काठमाडौँ । विगत लामो समयदेखि सहकारी क्षेत्रमा विविध समस्याहरु देखापरेका छन् । यस क्षेत्र विशेषगरी सहकारी टिक्ने र नटिक्ने तथा बचतकर्ताहरुको रकम सुरक्षित हुन्छ कि हुदैन भन्ने ठूलो चुनौती रहेको

राजनीतिले लेखनमा 'गाइड' गर्दछ : धर्मेन्द्र नेम्बाङ

लामो समयदेखि साहित्य लेखन तथा राजनीतिमा सक्रिय रहँदै आएका कवि धर्मेन्द्र नेम्बाङको दोस्रो कविता संग्रह ‘मैले बोल्दा देशको नक्सा हल्लिन्छ’ यही वैशाख १४ गते शनिबार मण्डला थिएटरमा एक कार्यक्रममा बीच


z