मैले प्रतिस्पर्धा वा व्यापारका लागि कथा लेख्ने होइन : एल. बी. क्षेत्री

खरीबोट

चितवनमा बसेर साहित्य लेखन तथा साहित्यिक गतिविधिमा सक्रिय रहेका लेखक एल.बी. क्षेत्रीको कथासंग्रह ‘व्रतभङ्ग’को विमोचन वैशाख २१ गते एक कार्यक्रमका बीच प्रज्ञा प्रतिष्ठान, कमलादीमा हुँदैछ । पुस्तकलाई बीएन प्रकाशनले बजारमा ल्याउन लागेको हो । लामो समयसम्म प्राध्यापकका रुपमा त्रिविमा अंग्रेजी साहित्यको अध्यापनमा  आबद्ध रहेका क्षेत्री कविडाँडा साहित्य समाज चितवनका अध्यक्ष हुन् भने चरैवेतीका सम्पादक पनि हुन् । जीवनका ६८ औं वसन्त पार गरिसकेका उनका यसअघि दुई कथासङ्ग्रहहरू ‘त्रिशङ्कुको देश’ र ‘इन्द्रमायाको देश’ तथा एउटा कवितासङ्ग्रह ‘भीडमा हराएको मान्छे’ प्रकाशित छन् । प्रस्तुत छ लेखक  एल. बी. क्षेत्रीसँग उनको प्रकाशोन्मुख कथासङ्ग्रहमा केन्द्रित  रहेर खरीबोटका लागि अनुप जोशीले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश:


तपाईंको चौथो कृतिका रुपमा आगामी शनिबार ‘व्रतभङ्ग’ कथासङ्ग्रह सार्वजनिक हुँदै छ । कस्ता विषयवस्तु र शैलीमा कथाहरू लेख्नुभएको छ ?
धेरैजसो मेरा कथाका पात्र र विषयहरू मैले नजिकबाट देखेको र भोगेको समाजबाट नै हुन्छन् । मेरा कथाहरूमा घरका कुरा, बगैंचाका कुरा, पतिपत्नीका कुरा, मेरै वरिपरिको समाजका कुरा हुन्छन् र 'व्रतभङ्ग' मा पनि त्यही नै छ । कतै यौनबारे कथाको माध्यमबाट बहस छ, कतै पतिपत्नी बीच असमझदारी छ, कतै सामाजिक विचलन र विशाक्ता छ । तर समग्रमा लामो होस् छोटो होस्, कथा छ सानो भन्दा सानो भए पनि पटकथा छ, सिद्धान्त छ र साथै छ दर्शनको सानो धागो ।   


व्रतभङ्गको प्रकाशन सन्दर्भ र यसबाट तपाईंको अपेक्षाबारे केही भन्दिनुस् न पाठकलाई । कसरी तयार भयो पुस्तक? लेखन प्रक्रिया कस्तो रह्यो ?
एकै महिनामा लेखिएका कथा होइनन् यी । मेरो यसअघिको कथासंग्रह २०७१ मा प्रकाशित भएको थियो । लगभग पांच वर्षमा ३५-४० वटा फेरी लेखिएछन् । तिनीहरूमध्ये छानेर २६-२७ वटाको एउटा संग्रह बनाएको हो । यस अघिका मेरा दुवै कथा-संग्रह मेरो आफ्नै प्रकाशन 'चरैवेती' बाट निस्केको हो भने यसपटक मैले काठमाडौंमा प्रकाशकको खोजी गरें । बीएन प्रकाशनलाई धन्यवाद दिन चाहन्छु उहाँले मेरो कथासंग्रह प्रकाशन गर्न मान्नु भयो । वितरक पनि उहाँ नै ।


दुई कथासङ्ग्रहहरू  र एउटा कवितासङ्ग्रह प्रकाशित गरेपछि तपाईं पुनः कथातिर फर्कनुभएको छ । यसरी हेर्दा तपाईं कवितामा कम र कथामा बढी अडिएको देखिन्छ । तपाईं मूलतः आफूलाई कवि मान्नुहुन्छ कि कथाकार ?
म हीपोक्रीट नभई भन्ने गर्छु – म कवि होइन म त कविता कोर्ने मान्छे । अनि साथसाथै भन्ने गर्छु – तर कथा त लेख्छु है । कवि बन्न निकै गाह्रो छ । जे पायो त्यो लेखेर कविता बन्दैन । जसले पायो तेस्ले आफूलाई कवि भन्ने पनि होइन । हो, तर कविता कोर्नबाट कसैले रोक्न सक्दैन । कविता कोर्दै जाँदा यी कोरिएकामध्ये एउटा दुईटा कविता बन्छन् पनि । यी एक दुई कविता आत्मसन्तुष्टिका लागि पर्याप्त हुन्छन् । म कथाकार नै हो र एउटा दुईटा मद्वारा लेखिएका वा कोरिएका कवितामा पनि कथ्य, कथानक र पात्रकै उपस्थिति र प्रभाव छ । यी विशेषताको अभावमा कविता लेख्न असमर्थ पनि छु ।   


पछिल्लो समय नेपाली साहित्यमा धमाधम कथासंग्रहहरू आइरहेका छन् । यस परिप्रेक्ष्यमा व्रतभङ्गमा नयाँ के छ ? किन पढ्ने पाठकले ?
अहिलेको नेपाली साहित्य बजार आख्यानले भरिभराउ छ । मैले प्रतिस्पर्धा वा व्यापारका लागि कथा लेख्ने होइन । मस्तिष्कमा एउटा विचार आउँछ र जब लाग्छ यसले कथाको रूप लिन सक्छ म कथा लेख्छु । वास्तवमा कथाको माध्यमबाट पात्र निर्माण र संवाद सहित मेरो दृष्टिकोण भन्न चाहन्छु । यसरी मेरो कथा बन्छ । 'व्रतभंग' मा तेस्तै तेस्तै मेरा विचारलाई बोल्ने केही कथा छन् । सबै आख्यानकारले लेख्ने परिवेश, विषय र थीम उस्तै उस्तै हुन्छन् । मान्छेकै कथा त हो । तर प्रस्तुती एल बी शैलीका छन् र हुन्छन् । अब मेरा कथा किन पढ्ने पाठक ले ? यस प्रश्नको उत्तरमा म पनि सोझै भन्छु – के रहेछ त एल बी शैली भनेको ? त्यो बुझ्न पढ्ने कथाका पाठकले ।

हाम्रो साहित्य पश्चिमा साहित्य भन्दा अझै 'इम्मेच्योर' छ । बजारमा आएका धेरै नेपाली कथा कथा जस्ता नभएर घटना विवरण जस्ता छन् । मेरा पनि होलान् म कुनै अपवाद होइन नै ।


तपाईं अङ्ग्रेजीको अवकाशप्राप्त प्राध्यापक । पश्चिमा साहित्यको जानकार । समकालीन पश्चिमा र नेपाली कथाको तुलना गर्दा केके समानता र केके भिन्नता पाउनुहुन्छ ?
कथा साहित्य हो र साहित्य समाजद्वारा उत्पादित सृजना । प्रत्येक देशको आफ्नै साहित्य हुन्छ अर्थात् आफ्नै समाज र सोंच हुन्छ र साहित्य त्यसै अनुरूपको लेखिन्छ । अमेरिकी साहित्य, अमेरिकाको समाज र साहित्य, अंग्रेजी साहित्य अंग्रेजी (बेलायत)को समाज र साहित्य, हिन्दी साहित्य, भारतीय समाज र साहित्य उस्तै गरी नेपाली साहित्यले पनि नेपाली समाज र साहित्य बोली रहेको हुन्छ । फेरि पनि प्रत्येक देश र समाजमा बस्ने मानिसमा केही मौलिक समानाता हुन्छन् नै । जहाँका भएपनि मान्छेका भावना अर्थात् प्रेम, क्रोध, रुची, डर, आकांक्षा, प्रसन्नता आदि आदि समान हुन्छन् । प्रत्येक देशमा मान्छेले खाना खानु पर्छ, दिसा जानु पर्छ, राति सुत्नु पर्छ, काम गर्नु पर्छ आदि आदि । दुवैतिरका साहित्यमा यो समानता पाइन्छ । अनि फरक कहाँनेर छ त ? तरिका र सोंचमा, शैली र प्रस्तुतिमा । पश्चिमेली र पूर्वेली सोंच प्रष्ट देखिने भिन्न सिद्धान्तमा आधारित भिन्न विचारधाराहरू हुन् । देश अनुसारको साहित्यमा त्यो भिन्नता प्रष्टिन्छ नै । समकालीन पश्चिमा र नेपाली साहित्यमा त्यो फरक आज पनि छ र रही रहने छ ।  समकालीन पश्चिमा र नेपाली कथाको तुलना गर्दा देखिने समानता ठ्याक्क यिनै यिनै हुन् भन्नु भन्दा आजको दिनमा ठूलो संख्यामा हाम्रा मान्छे पनि पश्चिम घुमेका छन् र उतै बसेका पनि छन् साथै पश्चिमा साहित्य पढेका छन् जसले गर्दा पश्चिमा अवधारणा नेपाली समाजमा पनि प्रवेश गरेको पाइन्छ र यसको प्रभाव हाम्रो साहित्यमा नपरेको होइन । फेरि पनि भिन्नता छ जस्तै मेरो मनमा उठेको प्रश्न – हाम्रो साहित्य पश्चिमा साहित्य भन्दा अझै 'इम्मेच्योर' छ । बजारमा आएका धेरै नेपाली कथा कथा जस्ता नभएर घटना विवरण जस्ता छन् । मेरा पनि होलान् म कुनै अपवाद होइन नै । बजारमा उपन्यास पनि आईरहेका छन् तर औपन्यासिक धर्मबाट विचलित । लाग्छ, साहित्यिक न भएर कमर्सियल बनेका छन् ।


तपाई यौन र मनोविज्ञानको सूक्ष्म विषयमा पनि बढो निर्भीक भएर एलबी स्टाइलमा कथा लेख्नुहुन्छ भन्ने समालोचकहरूको भनाइ छ । के यो पश्चिमा साहित्यको अध्ययनको प्रभाव हो? अथवा, तपाईंले यो निर्भीकता कहाँबाट टिप्नुभयो ?
हाम्रो ‘कवर्ड अप’ अर्थात् छोपिएको समाज हो । पश्चिमा खुला समाज हो । छोपिएको समाजको सौन्दर्य र विशेषता आफ्नै हुन्छ तर जब हाम्रो समाजमा हिपोक्रिसी प्रवेश गर्छ साहित्य खल्लो बन्न जान्छ । म मेरा कथाहरूको माध्यमबाट चरित्र निर्माण गर्छु र मेरा पात्र निर्भीक रुपमा आफ्ना कुरा राख्छन् । एउटा उदाहरण – मेरो 'इन्द्रमायाको देशमा' मैले हेनरी इब्सेन र जी बी शका पात्रहरूलाई नेपालमा ल्याएको छु । यी दुवै नारि स्वतन्त्रता र लैङ्गिक समानताकै प्रश्नमा अल्झिएका पात्र हुन् । यी दुवै पात्र बिपी कोइरालाकी पात्र इन्द्रमायालाई भेट्न आएका छन् र सायद ऊबाट केही सिक्न पनि । यसरी हेर्दा यो पश्चिमा साहित्यको प्रभाव त हो नै तर मेरो आफ्नो विचार पनि यहाँ मिश्रित छ । ‘बी अनेस्ट, बी बोल्ड एण्ड ह्याब प्यासेन्स’ आजको हाम्रो समाज १९ सौं सताब्दीमा छैन । हामी पनि अघि बढी रहेका छौं तर अलिक कुण्ठित विचारसँगै हो कि ? हामीलाई चाहिएको छ कुण्ठाको परित्याग, इमान्दारिता, साहस र धैर्य ।


लैङ्गिक सम्बन्ध तपाईंका असअघि आएका धेरै कथा वा कविताको विषय हो । यो विषय निकै संवेदनशील पनि छ । लैङ्गिक दृष्टिकोणमाथि तपाईंको लेखकीय विचार के हो ?

पुरुष कम्जोर प्राणी हो । महिलाले उसको संरक्षण गर्नु पर्छ ।

म हेनरी इब्सेन र जीबी शद्वारा प्रभावित छु । यी दुईमा एउटा विशेष फरक छ । इब्सेन घर बाहिर गएर पनि स्वतन्त्रको खोजी गर्छन् भने श घरिभित्र शान्ति र स्वतन्त्रता खोज्छन् । म महिलालाई एउटा शक्ति मान्छु । लैङ्गिक समानाता हुँदा हुँदै पनि मेरा कविता र कथाहरूमा महिलाको पक्ष बलियो हुनु पर्छ । पुरुष कम्जोर प्राणी हो । महिलाले उसको संरक्षण गर्नु पर्छ । मैले यस अन्तर्वार्तामा सिद्धान्तका कुरा भन्नु भन्दा मेरा कथाहरू नै यस विषयमा बोलिरहेका छन् । मेरो एउटा कथामा पूर्व पत्नीले आफ्नो पूर्व पतिलाई झापड हिर्काएकी छन्, अर्को कथामा पत्नीले सोझै आफ्नो पतिलाई 'तैंले मेरो बलात्कार गरिस्' भनेकी छन् । यो नै हो लैङ्गिक दृष्टिकोणमाथिको मेरो विचार । 


तपाईं लेखक त हो नै, त्यसमाथि तपार्ईं एउटा कुशल आयोजक र संगठक पनि हो । तपाईंको घर र गाउँमा धेरै लेखक आउँछन्, बास बस्छन् अनि जान्छन् । लेखकहरूको यस संसर्गबाट तपाईंले देशको साहित्यक माहोल तथा अपेक्षाको बारेमा केके कुरा थाहा पाउनुभएको छ ? यस्ता गतिविधिले तपाईंलाई लेखनमा कस्तो प्रभाव पार्छन् ?

कार्यक्रम आयोजाना गर्नुको मजा नै छुट्टै हुन्छ । यो साहित्यकार, बुद्धिजीवी, समाज प्रेमीहरूलाई भेला गराउने एउटा माध्यम पनि हो । यसरी भेला भएर अनुहारको नविकरण, विचारको आदानप्रदान हुन्छ, तीतामीठा कुरा सुन्नु र सुनाउनु खानु पिउनु, आफ्नो घर छोडेर बाहिर एकै ठाउँमा बस्नु आदि आदिको मज्जा नै भिन्दै हुन्छ । यसले लेख्नका लागि सामाग्री पनि दिन्छ खास गरेर संस्मरणका लागि ।  


तपाई सत्तरी वर्षको हाराहारीको मान्छे । तर, तपाईंलाई सधैँ युवा र तरुण पुस्तकका साहित्यकारहरूसँग संगत गरेको देखिन्छ । यो संयोगमात्रै हो कि नियोजित नै हो ?

उमेर त मात्र एउटा नम्बर मात्र हो । मेरो अहिलेको नम्बर ६८ भनौ । ३० वर्ष सम्म विश्वविद्यालयमा साहित्य पढाएँ पनि र मैले जीवनको राम्रो अनुभव पनि बटुलेको छु । म चाहन्छु युवाहरूको सम्पर्कमा रहन र रमाउन र आफुसँग रहेको अनुभव शेयर गर्न जसले गर्दा म उनीहरूबाट वर्तमान सिकी रहेको हुन्छु र मबाट उनीहरू विगत लिई रहेका हुन्छन् । आजको समयमा यो आदान प्रदानको खाँचो पनि छ । युवाहरूसँग रहँदै गर्दा म आफ्नुमा युवा उत्साह पाउँछु र उमेर ढल्कदै गरेको आभाष नै हुँदैन । कुनै कुनै युवाहरू मैले भन्दा पनि बढी जानेको, अनुभव बटुलेको अनुभव गर्छन् म उहाँहरूको पनि सम्मान गर्छु साथै महेश पौड्याल, महेश क्षितिज, उदय अधिकारी जस्ता युवाहरू मबाट केही लिन सकिने मान्छन्, म त्यो पनि स्वागत गर्छु । जे होस्, जसरी होस् हामी हामी भएर र हामी साहित्य पुस्तकको एउटा सुन्दर अद्ध्याय भएर बाँच्न सिकौं भन्ने मेरो धारणा हो ।  

उमेर त मात्र एउटा नम्बर मात्र हो । मेरो अहिलेको नम्बर ६८ भनौ । ३० वर्ष सम्म विश्वविद्यालयमा साहित्य पढाएँ पनि र मैले जीवनको राम्रो अनुभव पनि बटुलेको छु ।


तपाईंले लेखन यात्रा र साहित्यमोह कहाँबाट सुरु भयो ? यहाँसम्म आइपुग्दा आफ्नो विगतलाई फर्केर हेर्दा कस्तो पाउनुहुन्छ?

म सानैदेखि साहित्यमा रुचि राख्थें । रामायण महाभारत र स्वस्थानीका पुस्तक घरमा वाचन हुने गर्थे । मेरा माता पिता सुर मिलाएर दोहोरी गाउँथे । मैले भारतमा पढेको हो र सोहनलाल द्वेदी, गोपालसिंह नेपाली, निराला, पन्तका कविता, जयशंकर प्रसाद, प्रेम चन्द, गुरुदत्त, कुश्वाहाकांत, आचार्य चतुरसेनका आख्यानहरू पढ्दै गर्दा साहित्य प्रति रुझान हुँदै गहिरो आस्था बन्यो । बाल्यकालदेखि नै मैले पनि हिन्दीमा कविता र कथाहरू लेख्न थालें । पछि अंग्रेजी साहित्यमा अध्यन गर्दा शेक्सपियरदेखि २०औं शताब्दीका साहित्यकारहरूका केही रचना पढ्ने अवसर पाईयो । धेरै पछि गएर नेपाली साहित्यमा आफूलाई समर्पित गरेको छु । 


तपाईंलाई सबैभन्दा धेरै सन्तुष्टी के-मा मिल्छ ? आगामी दिनलाई लिएर के-कस्ता योजनाहरू छन् तपाईंका ? अर्को पुस्तकको पनि तयारी छ कि ?
सिर्जना प्रकाशनमा मलाई धेरै सन्तुष्टि मिल्छ । यो मेरो चौथो कृति हो । मेरो एउटा उपन्यास अधुरो छ । त्यसलाई पूर्ण गर्ने प्रयासमा छु । हाल मेरो जीवनीलाई लिएर आत्मकथानक संस्मरण लेखिरहेको छु । कथाको कुनै प्लटले मस्तिष्कमा ठाउँ बनायो भने लेख्दै गर्ने छु र एक दुई वर्षमा अर्को संग्रह पनि निकाल्ने छु । मौका बेमौका केही कोरिएका कविताहरू पनि एउटा संग्रहमा विलीन हुन आतुर छन् । हेरौं, कविताको नया संग्रह कहिले निस्कला ! तर निकाल्छु । मेरा संस्मरणहरू, मेरा नियात्रा, निबन्ध पनि निकै संख्यामा तैयार छन् । नम्बर ६८ बाट कति नम्बरमा पुग्दा यी प्रकाशित होलान् भन्ने मैले पनि हेर्नु छ । एउटा विश्वास पनि छ – नम्बर ७४ नपुग्दै यी पाठकहरूमाँझ आउने छन् ।


अन्त्यमा, कथासङ्ग्रह प्रकाशनको पूर्वसन्ध्यामामा आफ्ना पाठकहरूलाई के भन्न चाहनुहुन्छ ?

अन्त्यमा मैले नव पाठक वा युवा पाठकलाई भन्नु पर्दा जीवनमा सबै कुरा गर्नू अहम बाहेक भन्न चाहन्छु । पढ तर हच्चुवामा होइन, खेतालाले झैँ मेलो भ्याउने गरेर होइन, हातमा एउटा कलम लिएर मनन गर्दै अध्ययनको शैलीमा पढ । तर पढ, जसरी पनि पढ । धेरै पढ । राम्रा राम्रा पढ । तीस, चालिस, पचास पाना पढ्दा पनि समातेन भने दराजमा थन्काई देऊ । समय खेर नफाल । सम्पूर्णमा गएर अर्को पुस्तक किन र पढ्न थाल । बुझ्नु के पर्छ भने ‘हन्ड्रेड इयर्स अब सलिचूड’ बुझिनँ भनेर हतास खानु हुँदैन । बुझिन्छ । धैर्य राख्न जान्नु पर्छु । यो राख्न जानेदेखि पुस्तक पढ्न र बुझ्नमा मात्र होइन यसले जीवनका आरोह अवरोह धेरै कुरामा सहयोग गर्छ । मेरो कथा पढ्दा – कथा सलल पढिएला तर गुदी फेला पार्नु पनि जरुरी छ ।


सम्बन्धित समाचार

‘सहकारी क्षेत्रमा आगामी दिनमा सुशासन कायम हुन्छ’ 

काठमाडौँ । विगत लामो समयदेखि सहकारी क्षेत्रमा विविध समस्याहरु देखापरेका छन् । यस क्षेत्र विशेषगरी सहकारी टिक्ने र नटिक्ने तथा बचतकर्ताहरुको रकम सुरक्षित हुन्छ कि हुदैन भन्ने ठूलो चुनौती रहेको

समृद्धिका लागि कला र साहित्य महत्वपूर्ण : मन्त्री पोखरेल

काठमाडौँ । उपप्रधानमन्त्री एवं रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेलले ‘समृद्ध नेपाल र सुखी नेपाली’ बनाउने राष्ट्रिय कार्यभारलाई सार्थक तुल्याउन कला र साहित्य क्षेत्रको महत्वपूर्ण भूमिका हुने बताएका छन् । नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित

राजनीतिले लेखनमा 'गाइड' गर्दछ : धर्मेन्द्र नेम्बाङ

लामो समयदेखि साहित्य लेखन तथा राजनीतिमा सक्रिय रहँदै आएका कवि धर्मेन्द्र नेम्बाङको दोस्रो कविता संग्रह ‘मैले बोल्दा देशको नक्सा हल्लिन्छ’ यही वैशाख १४ गते शनिबार मण्डला थिएटरमा एक कार्यक्रममा बीच

मैले प्रतिस्पर्धा वा व्यापारका लागि कथा लेख्ने होइन : एल. बी. क्षेत्री

चितवनमा बसेर साहित्य लेखन तथा साहित्यिक गतिविधिमा सक्रिय रहेका लेखक एल.बी. क्षेत्रीको कथासंग्रह ‘व्रतभङ्ग’को विमोचन वैशाख २१ गते एक कार्यक्रमका बीच प्रज्ञा प्रतिष्ठान, कमलादीमा हुँदैछ । पुस्तकलाई बीएन प्रकाशनले बजारमा ल्याउन


z