- २०८३ जेठ २० बुधबार
काठमाडौँ । एक समय मुम्बईको जीवनरेखा मानिने डिब्बावाला सेवा अहिले अस्तित्व जोगाउने संघर्षमा पुगेको विभिन्न रिपोर्टहरुमा उल्लेख गरिएको छ । घरमा पकाइएको तातो खाना कार्यालयसम्म पुर्याउने यो परम्परागत प्रणालीलाई एक समय विश्वकै उत्कृष्ट र कम लागतको वितरण व्यवस्थामध्ये एक मानिन्थ्यो । प्रतिष्ठित हार्वर्ड बिजनेस स्कूलले यसलाई ‘लजिस्टिक्सको मास्टरक्लास’ का रूपमा वर्णन गरेको थियो भने सन् २००३ मा तत्कालीन बेलायती युवराज चार्ल्स स्वयं यसको अवलोकन गर्न मुम्बई पुगेका थिए ।
मुम्बई पूर्ण रूपमा ब्युँझिनुअघि नै सेतो टोपी र कुर्ता लगाएका डिब्बावालाहरू साइकलमा अग्ला–अग्ला टिफिनका थुप्रा बोकेर रेल स्टेशन पुग्छन् । उनीहरू रेलमार्फत शहरका विभिन्न भागमा पुगेर पैदल वा साइकलबाट घरको खाना कार्यालयसम्म पुर्याउने गर्छन् । दशकौँदेखि चल्दै आएको यो प्रणाली आफ्नो सटीकता र अनुशासनका लागि विश्वभर चर्चित रहँदै आएको छ ।
डिब्बावाला व्यवस्थाको सुरुआत उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर भएको मानिन्छ । बेलायती शासनकालमा बम्बई तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेका बेला कार्यालय जाने कर्मचारीहरूलाई घरको खाना आवश्यक पर्न थालेपछि यसको आवश्यकता महसुस गरिएको थियो । सन् १८९० मा महादेव बाचे नामका व्यक्तिले करिब १०० कामदारको सहयोगमा यसलाई व्यवस्थित रूप दिएका थिए । विस्तारै यो प्रणाली यति प्रभावकारी बन्यो कि कुनै मोबाइल अनुप्रयोग वा भू–अवस्थिति प्रणालीको प्रयोगबिना नै हजारौँ टिफिन सही ठेगानामा पुग्न थाले ।
यसको स्वर्णकालमा करिब ४५०० डिब्बावालाले दैनिक ५० हजारभन्दा बढी टिफिन वितरण गर्थे । तर कोरोना महामारीपछि अवस्था नाटकीय रूपमा बदलियो । कार्यालयहरू बन्द भए, घरबाटै काम गर्ने प्रवृत्ति बढ्यो र टिफिन सेवाको माग एकाएक घट्न पुग्यो । मुम्बई टिफिन बक्स आपूर्तिकर्ता संघका सचिव किरण गवन्डेका अनुसार महामारीअघि ४,५०० को हाराहारीमा रहेका डिब्बावालाको संख्या अहिले घटेर करिब १,५०० मा सीमित भएको छ । उनका अनुसार धेरै कर्मचारी अहिले पनि सातामा दुई वा तीन दिन मात्र कार्यालय जाने भएकाले डिब्बावालाको आम्दानीमा ठूलो असर परेको छ ।
यसको प्रत्यक्ष असर कामदारहरूको जीवनमा पनि परेको छ । दुई दशकसम्म डिब्बावालाको रूपमा काम गरेका बालु शिन्देले दैनिक १५ देखि २० वटा टिफिन वितरण गर्दै मासिक करिब २० हजार भारतीय रुपैयाँ आम्दानी गर्थे । तर सन् २०२० को अन्त्यसम्म उनका ग्राहक केवल दुई जनामा सीमित भएपछि उनले यो पेशा छोडेर अटो रिक्सा चलाउन थाले । अहिले पनि पेशामा रहेका धेरै डिब्बावालाहरूले जीविकोपार्जनका लागि थप काम गर्न बाध्य छन् ।
संघले अब पालो प्रणालीमा आधारित नयाँ कार्ययोजना ल्याउने तयारी गरिरहेको छ । यद्यपि संघका अध्यक्ष रामदास कार्वान्डे भविष्यप्रति आशावादी देखिँदैनन् । उनका अनुसार अहिले सेवा चलिरहेको भए पनि आगामी वर्षहरूमा यसको अवस्था कस्तो हुन्छ भन्ने निश्चित छैन ।
यता अनलाइन खाना वितरण सेवाको विस्तारले पनि डिब्बावालामाथि थप दबाब सिर्जना गरेको छ । पहिले मासिक करिब २ हजार भारतीय रुपैयाँमा घरको खाना कार्यालयसम्म पुर्याउने सेवा उपलब्ध थियो । अहिले भने केही क्लिकमै विभिन्न परिकार उपलब्ध गराउने अनलाइन भोजन सेवा लोकप्रिय बन्दै गएको छ । साथै केवल वितरणका लागि सञ्चालन हुने नयाँ प्रकारका भान्साघरहरूको विस्तारले प्रतिस्पर्धा अझ कडा बनाएको छ ।
३५ वर्षदेखि डिब्बावालाको रूपमा काम गरिरहेका बाबन कदमका अनुसार बढ्दो महँगीका कारण नयाँ पुस्ता यो पेशातर्फ आकर्षित हुने सम्भावना निकै कम छ । उनका अनुसार युवा पुस्ता अहिले राम्रो रोजगारी वा आफ्नै व्यवसायतर्फ बढी केन्द्रित छ ।
आज पनि मुम्बईका रेलहरूमा स्टिलका टिफिन बोकेर हिँडिरहेका डिब्बावालाहरू देख्न सकिन्छ । उनीहरू केवल खाना पुर्याइरहेका छैनन्, बरु मुम्बईको पहिचान बनेको एक ऐतिहासिक परम्परालाई जीवित राख्ने प्रयास गरिरहेका छन् । तर समयको बदलिँदो गतिसँगै यही परम्परा विस्तारै ओझेलमा पर्दै गएको छ ।
(विभिन्न भारतीय मिडियाहरुको रिपोर्टका आधारमा तयार गरिएको रिपोर्ट)
