- २०८३ बैशाख ९ बुधबार
काठमाडौँ । जब जब भारत र पाकिस्तानबीच सैन्य द्वन्द्व हुन्छ वा यसको सम्भावना हुन्छ, सबैभन्दा पहिले दिमागमा आउने कुरा भनेको दुवै देशको आणविक हतियार हो । भारत र पाकिस्तान दुवैसँग आणविक हतियार छ तर यी हतियारहरूको बारेमा दुवै देशको नीति फरक छ । पाकिस्तानले आफ्नो सुरक्षा खतरामा पर्दा आणविक हतियार प्रयोग गर्ने नीति अपनाउँछ । यसलाई पहिलो प्रयोग नीति भनिन्छ ।
अर्कोतर्फ भारतले सधैं प्रतिशोधात्मक कारबाहीको रूपमा आणविक हतियार प्रयोग गर्ने नीति अपनाएको छ यसको अर्थ शुरुमा आफुले परमाणु हतियार प्रयोग नगर्ने तर कसैले आफूविरुद्ध प्रयोग गरेमा जवाफी कारवाही स्वरूप गर्ने भन्ने हो । भारतीय नेतृत्वले पाकिस्तानको आणविक हतियारको पहिलो प्रयोग गर्ने नीतिलाई 'आणविक ब्ल्याकमेल' भन्छ ।
भारतले पाकिस्तानमाथि गरेको क्षेप्यास्त्र आक्रमण र पाकिस्तानसँगको सैन्य भिडन्त र त्यसपछि युद्धविरामको बारेमा राष्ट्रलाई सम्बोधन गर्दा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले भारतले 'आणविक ब्ल्याकमेल' सहन नसक्ने बताए ।
भारतले पाकिस्तानविरुद्ध सैन्य कारबाही गरेको यो पहिलो पटक होइन । २०१६ मा उरी आक्रमणपछि भारतले सीमापार सर्जिकल स्ट्राइकको दाबी गरेको थियो । २०१९ मा, जब पुलवामामा सीआरपिएफको काफिलेमा आक्रमण भयो, भारतले पाकिस्तानको बालाकोटमा रहेको 'आतंकवादी शिविरहरू' मा हवाई आक्रमण गरेको दाबी गर्यो ।
पहलगाममा भएको आक्रमणमा २६ जनाको मृत्यु भएपछि अब भारतले पाकिस्तानको पञ्जाब प्रान्त र पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरका ९ स्थानमा हवाई आक्रमण गर्यो ।
विश्लेषकहरूले खतराको अवस्थामा पहिले आणविक हतियार प्रयोग गर्ने पाकिस्तानको नीतिमाथि प्रश्न उठाएका छन् । मोदीले पनि पाकिस्तानले भारत विरुद्ध आतंकवाद जस्ता गैर-परम्परागत आक्रमणहरू गर्छ र त्यसपछि भारतको परम्परागत (सैन्य) आक्रमणहरू रोक्न आणविक हतियार प्रयोग गर्ने 'धम्की' दिन्छ भने अब यस प्रकारको आणविक ब्ल्याकमेल धेरै प्रभावकारी नहुने सन्देश पाकिस्तानलाई दिन खोजेको देखिन्छ ।
उरी पछि पाकिस्तानमा सर्जिकल स्ट्राइकहरू भए, त्यसपछि २०१९ मा बालाकोट र अहिले भारतको मिसाइल स्ट्राइक । यी घटनाक्रमपछि पाकिस्तानको आणविक सीमा के हो ? कुन अवस्थामा यसले यी हतियारहरू प्रयोग गर्नेछ ? पाकिस्तान, रुस र धेरै राष्ट्रहरूले आफ्नो अस्तित्व खतरामा पर्दा परमाणु हतियार प्रयोग गर्ने बताउछन् । तर प्रश्न यो छ की कुन अवस्थालाई अस्तित्वको लागि खतरा मान्ने ?
जब भारतबाट पाकिस्तानमा परम्परागत आक्रमण हुन्छ, पाकिस्तानले पूर्ण स्पेक्ट्रम डिटेरेन्स सिद्धान्तको कुरा गर्छ, तर अब विषय यहाँबाट धेरै पर पुगेको छ । भारतको आक्रमणपछि पाकिस्तानले तुरुन्तै आणविक हतियारको कुरा गर्छ किनभने पाकिस्तानले परम्परागत सैन्य शक्तिमा भारतसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन । हालैको भारतको आक्रमणपछि पनि यहि विषय दोहोरियो ।
आणविक हतियारमा भारत र पाकिस्तानबीच प्रतिस्पर्धा
पाकिस्तानका पूर्व प्रधानमन्त्री जुल्फिकार अली भुट्टोले १९६५ मा भनेका थिए, 'यदि भारतले बम बनायो भने, हामीले घाँस वा पात खानु परे पनि वा भोकै बस्नु परे पनि हामी आफ्नै बम बनाउनेछौं ।' जहाँसम्म भारतको आणविक हतियारको कुरा छ । भारतका प्रथम प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले १९५० को दशकमा भनेका थिए, 'हामी आणविक हतियारको निन्दा गर्छौं र तिनीहरूलाई बनाउन अस्वीकार गर्छौं । तर यदि त्यसो गर्न बाध्य पारियो भने, हामी आफ्नो वैज्ञानिक ज्ञानलाई आफ्नो रक्षा गर्न प्रयोग गर्नेछौं ।'
भारत र पाकिस्तान दुवैले १९७० को दशकदेखि आणविक ऊर्जा प्राप्त गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । भारतले १९७४ मा 'स्माइलिंग बुद्ध' परीक्षण गर्यो र आणविक शक्ति प्राप्त गर्न सक्ने संकेत दियो । तर भारतले पहिलो पटक ११ र १३ मे १९९८ मा 'अपरेशन शक्ति' अन्तर्गत आणविक हतियार परीक्षण गरेको थियो । केही दिन पछि, मे २८ र ३० मा, पाकिस्तानले 'चगाई-१' र 'चगाई-२' परीक्षण गर्यो, जसले गर्दा उसँग पनि आणविक हतियार भएको संकेत गर्छ । यसको अर्थ दुवै देशसँग विगत २७ वर्षदेखि आधिकारिक रूपमा आणविक हतियार छ । यस अवधिमा, जब जब भारत र पाकिस्तानबीच तनावको अवस्था सिर्जना भयो, दुवै देशका आणविक हतियारहरू छलफल र चिन्ताको केन्द्र बने ।
केही दिन अघि पाकिस्तानका रक्षामन्त्री ख्वाजा आसिफले एक अन्तर्वार्तामा पाकिस्तानको आणविक क्षमताको उल्लेख गर्दै भनेका थिए- 'पाकिस्तानले आफ्नो अस्तित्वलाई प्रत्यक्ष खतरा भएमा मात्र आफ्नो आणविक हतियार प्रयोग गर्नेछ ।' यस वर्षको अप्रिलमा पाकिस्तानका रेलमन्त्री मोहम्मद हनिफ अब्बासीले गौरी, शाहीन र गजनवी जस्ता क्षेप्यास्त्रहरू र विशेष गरी भारतका लागि १३० वटा आणविक हतियार राखेको बताएका थिए ।
आणविक हतियार सम्बन्धी भारत र पाकिस्तानको नीति
भारतले सन् १९९९ मा आफ्नो पहिलो आणविक हतियार नीति तर्जुमा गरेको थियो । यो पहिले आणविक हतियार प्रयोग नगर्ने कुरामा आधारित छ । २०११ मा, तत्कालीन प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहले यो कुरा दोहोर्याए र भने, 'भारतको आणविक नीति पहिलो प्रयोग नगर्ने र आणविक आक्रमणको अवस्थामा पूर्ण शक्तिका साथ जवाफ दिनेमा आधारित छ । हाम्रो आणविक निवारक भरपर्दो र प्रभावकारी छ ।'
यसैबीच, वर्तमान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले २०१९ मा एक वक्तव्यमा भनेका थिए, 'भारतको आणविक नीति स्पष्ट छ । पहिलो प्रयोग होइन । तर आणविक हतियारले हामीमाथि आक्रमण गर्नेहरूलाई छोडिने छैन । हाम्रो आणविक क्षमताले हाम्रो सार्वभौमिकता सुनिश्चित गर्दछ ।' यद्यपि, २०१९ मा, भारतका रक्षामन्त्री राजनाथ सिंहले परिस्थिति अनुसार यो नीतिमा परिवर्तनको संकेत गर्दै भनेका थिए, 'भारत पहिले प्रयोग नगर्ने नीतिमा प्रतिबद्ध छ, तर भविष्यमा के हुन्छ त्यो परिस्थितिमा निर्भर गर्नेछ ।'
जबकि पाकिस्तानको कुनै लिखित वा स्पष्ट आणविक नीति छैन। विश्लेषकहरू विश्वास गर्छन् कि यसको मुख्य कारण यो भारतको 'परम्परागत सैन्य प्रभुत्व' वा परम्परागत सैन्य श्रेष्ठतालाई रोक्न चाहन्छ । पहिलो प्रयोग नीतिको सबैभन्दा ठूलो अस्पष्टता भनेको कुन अवस्थामा आणविक बम प्रयोग गरिनेछ भन्ने हो । पाकिस्तानले आणविक बम प्रयोग गर्न सक्छौं भन्छ तर यसको प्रयोगको सीमा वा सीमा के हुनेछ भनेर कहिल्यै स्पष्ट पारेको छैन । सुरुमा कस्तो प्रकारको हतियार प्रयोग गरिनेछ भन्ने कुरा पनि स्पष्ट छैन । युद्धभूमि हतियार भनिने सानो हतियार प्रयोग गरिनेछ वा रणनीतिक हतियार प्रयोग गरिनेछ ।
हाल आणविक हतियारको प्रयोगको बारेमा विश्वमा कुनै सहमति छैन । तर आणविक हतियारको बारेमा डर र प्रयोग गर्ने बारेमा हिचकिचाहट भने देखिन्छ ।
सन् १९४५ मा जापानको हिरोशिमा र नागासाकीमा अमेरिकी परमाणु बम खसालेपछि विश्वमा कतै पनि परमाणु हतियार प्रयोग गरिएको छैन ।
भारत र पाकिस्तानसँग कति आणविक हतियार छन् ?
पाकिस्तान वा भारतसँग कति आणविक हतियार छन् भन्ने कुनै आधिकारिक तथ्याङ्क छैन । यद्यपि, स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (सिप्री) र अमेरिकन फेडरेशन अफ साइन्टिस्ट्सले आणविक हतियारको संख्या अनुमान गर्छन् । सिप्रीको २०२४ को मूल्याङ्कन अनुसार, भारतसँग १७२ आणविक हतियार छन् र पाकिस्तानसँग १७० आणविक हतियार छन् ।
आफ्नो पछिल्लो मूल्याङ्कनमा, अमेरिकन फेडरेशन अफ साइन्टिस्ट्सले भारतसँग १८० आणविक हतियार छन् र पाकिस्तानसँग १७० आणविक हतियार छन् । तर वास्तविकतामा, आणविक हतियारको सन्दर्भमा संख्याले धेरै फरक पार्दैन । यदि तिनीहरूको प्रयोगको कुरा आउँछ भने, धेरै कम हतियारहरूले ठूलो विनाश निम्त्याउन सक्छन् ।
आणविक हतियारको प्रयोग गर्ने परिस्थिति सिर्जना भएमा, भारत र पाकिस्तानले आणविक हतियारको शृङ्खलाको कमाण्डको बारेमा फरक-फरक व्यवस्था गरेका छन् ।
भारतसँग आणविक कमाण्ड प्राधिकरण (एनसीए) छ । यसमा प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा राजनीतिक परिषद् हुन्छ । यसमा सिसिएस अर्थात् सुरक्षा मामिलासम्बन्धी मन्त्रिपरिषद् समिति हुन्छ जसमा रक्षामन्त्री, गृहमन्त्री, विदेशमन्त्री, अर्थमन्त्री र राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार हुन्छन् । अर्को राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारको नेतृत्वमा कार्यकारी परिषद् हुन्छ। यसमा सबै सशस्त्र बलका प्रमुखहरू, रक्षा प्रमुख, रक्षा गुप्तचर महानिर्देशक, आणविक ऊर्जा एजेन्सीका शीर्ष अधिकारीहरू समावेश छन् । आणविक हतियारहरूको मर्मतसम्भार, हेरचाह र परिचालन तैनाथीको लागि रणनीतिक बल कमाण्ड छ, जसले रक्षा प्रमुखलाई रिपोर्ट गर्छ ।
भारतमा आणविक हतियार प्रयोग गर्ने निर्णय राजनीतिक हुनेछ र अन्तिम निर्णय देशको नागरिक नेतृत्वले लिनेछ । एनसीएमा सैन्य बल र आणविक वैज्ञानिकहरूबाट सल्लाह लिन विशेषज्ञ सल्लाहकारहरू छन् ।
अर्कोतर्फ पाकिस्तानमा आणविक हतियारको प्रयोगको लागि राष्ट्रिय कमाण्ड प्राधिकरण (एनसीए) कमाण्डको शीर्षमा छ। यसको संरचना पनि लगभग भारतसँग मिल्दोजुल्दो छ । यसको नेतृत्व प्रधानमन्त्रीले गर्छन् र यसमा राष्ट्रपति, परराष्ट्रमन्त्री, रक्षामन्त्री, संयुक्त प्रमुख कर्मचारी, सेना, वायुसेना र नौसेना प्रमुखहरू र रणनीतिक योजना विभागका महानिर्देशकहरू समावेश हुन्छन् । एनसीए अन्तर्गत एक रणनीतिक योजना विभाग छ जसको मुख्य काम आणविक सम्पत्ति व्यवस्थापन गर्नु र एनसीएलाई प्राविधिक र परिचालन सल्लाह प्रदान गर्नु हो । स्ट्राटेजिक फोर्सेस कमाण्डले संयुक्त प्रमुख कर्मचारी अन्तर्गत काम गर्छ र यसको काम आणविक हतियार प्रहार गर्नु हो । यसले शाहीन र नस्र मिसाइल जस्ता युद्धपोत-सक्षम मिसाइलहरू व्यवस्थापन गर्दछ र एनसीएफबाट आदेश पाएमा आणविक हतियार प्रहार गर्न सक्छ ।
भारतसँगको हालैको तनावको समयमा पनि पाकिस्तानी प्रधानमन्त्रीले राष्ट्रिय कमाण्ड प्राधिकरणको बैठक बोलाएको रिपोर्ट आएको थियो । तर, भारतसँग युद्धविरामको घोषणापछि पाकिस्तानले त्यस्तो कुनै पनि बैठक नबोलाएको भनिएको थियो ।
के हवाई रक्षाले आणविक आक्रमण रोक्न सक्षम हुनेछ?
भारत र पाकिस्तान दुवैले आफ्ना आणविक हतियारहरू सुरक्षित स्थानमा तयार अवस्थामा राख्छन् । आणविक हतियारका दुई भाग हुन्छन् । एउटा विस्फोटक (वारहेड) हो र अर्को डेलिभरी प्रणाली अर्थात् मिसाइल हो । भारतले शान्तिपूर्ण परिस्थितिमा आफ्ना अधिकांश हतियार र क्षेप्यास्त्रहरूलाई अलग राख्छ । केहीलाई आगो निभाउन तयार (तैनाती गर्न तयार) अवस्थामा राखिएको छ । पाकिस्तानको नीति पनि त्यस्तै छ । यद्यपि, विश्लेषकहरू विश्वास गर्छन् कि भारत र पाकिस्तान बीचको दूरी यति कम छ कि आणविक हतियारको मामलामा, हतियारहरू कसरी भण्डारण गरिन्छन् भन्ने कुराले धेरै फरक पार्दैन ।
भारत र पाकिस्तान बीचको दूरी यति कम छ कि यदि आणविक हतियार प्रयोग गर्ने निर्णय गरियो भने, त्यसबाट पछि हट्न वा हवाई रक्षाद्वारा हतियारलाई हावामा नष्ट गर्न धेरै गाह्रो हुनेछ ।
धेरै उन्नत वायु रक्षा प्रणालीले सैद्धान्तिक रूपमा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरूलाई रोक्न सक्छ, तर व्यवहारमा यो गाह्रो हुनेछ । सानो गल्तीले पनि ठूलो विनाश निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले आणविक हतियार प्रयोग गर्ने विचार विनाशकारी छ । यदि कहिल्यै भारत र पाकिस्तानबीच आणविक हतियार प्रयोगको अवस्था आयो, जुन अत्यन्तै असम्भव छ भने, यसको अर्थ दुवै देशहरू आपसी विनाशतर्फ अघि बढेका छन् भन्ने हुनेछ ।
-बिबिसी हिन्दी
