प्रतिबन्धपछि सामाजिक सञ्जालमा यसरी सक्रिय छन् बालबालिका

काठमाडौं । अस्ट्रेलियामा १६ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा लगाइएको प्रतिबन्धपछि प्रयोगकर्ताको संख्यामा केही कमी आए पनि ठूलो संख्यामा बालबालिका अझै सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय रहेको प्रारम्भिक तथ्यांकले देखाएको छ ।

अस्ट्रेलियाको सरकारी विद्युतीय सुरक्षा आयोगका अनुसार १० देखि १५ वर्ष उमेर समूहका सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता ८५.९ प्रतिशतबाट घटेर ८१.५ प्रतिशत पुगेका छन्।  अर्थात् प्रतिबन्ध लागू भएपछि पनि करिब पाँचमध्ये चार बालबालिका सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरिरहेका छन् ।

प्रतिबन्धबाट बच्न बालबालिकाले सामाजिक सञ्जाल खाता खोल्दा गलत जन्ममिति राख्ने, अरू व्यक्तिको पहिचान प्रयोग गर्ने तथा भर्चुअल निजी सञ्जालमार्फत उमेरसम्बन्धी रोक छल्ने प्रयास गरिरहेका छन् । उमेर पहिचानका लागि प्रयोग भइरहेको अनुहार पहिचान प्रविधिसमेत चुनौतीमा परेको छ । विभिन्न देशमा बालबालिकाले उमेर जाँच प्रणालीलाई छल्न नयाँ उपाय खोजिरहेको घटना सार्वजनिक भएका छन् ।

बेलायतमा केही किशोरले अनुहारमा नक्कली जुँगा र दाह्री लगाएर उमेर जाँच प्रणालीलाई झुक्याउने प्रयास गरेको घटना पनि सार्वजनिक भएको छ । सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले कम उमेरका प्रयोगकर्ता पहिचान गर्न अनुहार पहिचान तथा अन्य विद्युतीय उमेर जाँच प्रविधिको प्रयोग बढाइरहेका बेला यस्ता घटना चुनौतीका रूपमा देखिएका छन् ।

अभिभावकीय नियन्त्रणसम्बन्धी कम्पनी क्वेस्टोडियोका अनुसार अस्ट्रेलियामा जुलाई महिनामा १३ देखि १५ वर्ष उमेरका २५.९ प्रतिशत बालबालिकाले टिकटक प्रयोग गरेका थिए । प्रतिबन्ध लागू हुनुअघि यस्तो संख्या करिब २७ प्रतिशत थियो ।

यसबाट टिकटकको प्रयोगमा केही कमी आए पनि बालबालिकाको पहुँच पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिएको देखिन्छ । केही उमेर समूहमा अन्य सामाजिक सञ्जालको प्रयोग भने बढेको पाइएको छ । यसले प्रतिबन्धपछि बालबालिका एउटा सञ्जाल छाडेर अर्को सञ्जालतर्फ जान सक्ने संकेत गरेको छ ।

अस्ट्रेलियामा १६ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाको सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने कानुन १० डिसेम्बर २०२५ देखि लागू भएको थियो । बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालका सम्भावित नकारात्मक असरबाट जोगाउने र कम उमेरमै यसको प्रयोगलाई नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले कानुन ल्याइएको हो ।

तर प्रारम्भिक तथ्यांकले केवल उमेरको आधारमा प्रतिबन्ध लगाउँदैमा बालबालिकाको सामाजिक सञ्जालमा पहुँच पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिने देखाएको छ । त्यसैले सरकार थप कडाइका उपायबारे विचार गरिरहेको छ ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार लामो समयसम्म सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नु बालबालिकाका लागि हानिकारक हुन सक्छ । विशेषगरी दिनमा लामो समयसम्म निरन्तर छोटा भिडियो हेर्ने बानीले बालबालिकाको मानसिक विकासमा असर पार्न सक्ने बताइएको छ ।

तर सामाजिक सञ्जालमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउँदा अर्को जोखिमसमेत उत्पन्न हुन सक्छ। बालबालिकाले लुकेर सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्न थालेमा साइबर दुर्व्यवहार वा अन्य अनलाइन समस्यामा पर्दा अभिभावकसँग सहयोग माग्न डराउन सक्ने विशेषज्ञहरूको भनाइ छ । अस्ट्रेलियाको प्रारम्भिक तथ्यांकले बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालबाट टाढा राख्न केवल उमेरसम्बन्धी प्रतिबन्ध पर्याप्त नहुन सक्ने देखाएको छ । गलत जन्ममिति, अरूको पहिचान, भर्चुअल निजी सञ्जाल तथा नक्कली जुँगा–दाह्री प्रयोग गरेर उमेर जाँच छल्ने प्रयासले प्रविधिसँगै अभिभावकीय निगरानी, विद्युतीय सचेतना र बालबालिकासँग खुला संवाद पनि आवश्यक रहेको देखाएको छ ।