- २०८३ असोज ४ आइतबार
काठमाडौँ । विश्वभर चिकित्सक, नर्स तथा अन्य स्वास्थ्यकर्मीको संख्या पछिल्लो दुई दशकमा उल्लेख्य रूपमा बढेको भए पनि सबै देशका नागरिकले समान रूपमा स्वास्थ्य सेवा पाउने अवस्था भने बन्न सकेको छैन । बरु स्वास्थ्य क्षेत्रमा अहिले दोहोरो चुनौती देखिएको छ । एकातिर गरिब तथा विकासोन्मुख देशमा स्वास्थ्यकर्मीको ठूलो अभाव छ भने अर्कोतिर सम्पन्न देशमा ठूलो संख्यामा चिकित्सक अवकाशको उमेरनजिक पुगेका छन् ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको नयाँ प्रतिवेदन ‘राष्ट्रिय स्वास्थ्य जनशक्ति लेखा : स्वास्थ्य जनशक्तिको स्तर र प्रवृत्ति २०२६’ मा विश्वभरको स्वास्थ्य जनशक्तिको अवस्थाको विस्तृत मूल्याङ्कन गरिएको छ ।
प्रतिवेदनअनुसार विश्वभर स्वास्थ्य तथा हेरचाह क्षेत्रमा काम गर्ने मानिसको संख्या ७ करोडभन्दा बढी पुगेको छ । पछिल्लो करिब २० वर्षमा जनसंख्याको अनुपातमा स्वास्थ्यकर्मीको उपलब्धता ५२ प्रतिशतले बढेको छ ।
सन् २००६ मा विश्वभर प्रत्येक १० हजार जनसंख्यामा औसत ४४.८ जना स्वास्थ्यकर्मी उपलब्ध थिए । सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा यो संख्या बढेर ६७.९ पुगेको छ। यसमा चिकित्सक, नर्स, प्रसूतिकर्मी, दन्त चिकित्सक र औषधिविज्ञलगायत स्वास्थ्य क्षेत्रका विभिन्न जनशक्ति समावेश छन् ।
तर स्वास्थ्यकर्मीको संख्या बढ्दैमा सबै नागरिकले सहज उपचार पाउने अवस्था नबन्ने प्रतिवेदनले देखाएको छ । स्वास्थ्यकर्मी कुन देशमा छन्, उनीहरूको विशेषज्ञता के हो र उपचार आवश्यक पर्ने जनसंख्यासम्म उनीहरूको पहुँच कस्तो छ भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको विश्व स्वास्थ्य संगठनले जनाएको छ ।
स्वास्थ्यकर्मीको उपलब्धतामा विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो अन्तर देखिएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार युरोपेली क्षेत्रमा चिकित्सकको संख्या अफ्रिकी क्षेत्रको तुलनामा करिब १३ गुणा बढी छ । नर्स तथा प्रसूतिकर्मीको उपलब्धतामा पनि ठूलो अन्तर छ । युरोपमा यी स्वास्थ्यकर्मीको उपलब्धता अफ्रिकी क्षेत्रको तुलनामा करिब ६ गुणा बढी रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
यसको प्रत्यक्ष असर नागरिकको स्वास्थ्य सेवामा पहुँचमा पर्ने गरेको छ । चिकित्सक तथा नर्सको संख्या कम भएका देशमा अस्पतालमा बिरामीको चाप बढ्ने, विशेषज्ञ उपचारका लागि लामो समय कुर्नुपर्ने तथा ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा थप कमजोर हुने अवस्था देखिन्छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार स्वास्थ्यकर्मीको उपलब्धता कुनै देशको आर्थिक अवस्थासँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ । स्वास्थ्य शिक्षा, तालिम र रोजगारीका लागि पर्याप्त स्रोत नभएका देशमा स्वास्थ्यकर्मीको अभाव हटाउन थप कठिन हुने गरेको छ ।
प्रतिवेदनले स्वास्थ्यकर्मीको बढ्दो उमेरलाई पनि प्रमुख चुनौतीका रूपमा औँल्याएको छ । विश्वभर करिब चारमध्ये एक चिकित्सकको उमेर ५५ वर्षभन्दा बढी छ । यसको अर्थ ती सबै चिकित्सक तत्काल अवकाश लिने अवस्थामा छन् भन्ने होइन । तर आगामी केही वर्षमा ठूलो संख्यामा अनुभवी चिकित्सक स्वास्थ्य सेवाबाट बाहिरिन सक्ने अवस्था रहेको प्रतिवेदनले देखाएको छ । उच्च आय भएका देशमा अवस्था अझ चुनौतीपूर्ण छ। त्यहाँ करिब तीनमध्ये एक चिकित्सक ५५ वर्षभन्दा बढी उमेरका छन् ।
यो अवस्था विश्वको जनसंख्या पनि क्रमशः वृद्ध हुँदै गएको समयमा देखिएको हो । वृद्ध जनसंख्या बढेसँगै मुटुसम्बन्धी रोग, क्यान्सर, मधुमेह तथा लामो समय उपचार आवश्यक पर्ने अन्य रोगको भार बढ्न सक्नेछ । त्यसैले अनुभवी चिकित्सक अवकाशमा जाने र उनीहरूको स्थान लिन पर्याप्त नयाँ स्वास्थ्यकर्मी तयार हुन नसक्ने अवस्थाले स्वास्थ्य प्रणालीमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्ने देखिएको छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनले भविष्यलाई लिएर पनि चेतावनी दिएको छ । हालको प्रवृत्ति कायम रहे सन् २०३० सम्म विश्वभर करिब १ करोड ११ लाख स्वास्थ्यकर्मीको अभाव हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
प्रतिवेदनअनुसार ६७ देशले आफ्ना नागरिकको आधारभूत स्वास्थ्य आवश्यकता पूरा गर्न आवश्यक चिकित्सक र नर्सको पर्याप्त उपलब्धता सुनिश्चित गर्ने चुनौती सामना गर्नुपर्नेछ । यसको अर्थ आगामी दिनमा चिकित्सा शिक्षण संस्था थप्दैमा मात्र समस्या समाधान नहुने देखिन्छ । स्वास्थ्यकर्मीलाई गुणस्तरीय शिक्षा र तालिम दिनुका साथै रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्ने, ग्रामीण तथा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कम भएका क्षेत्रमा टिकाइराख्ने र सुरक्षित तथा राम्रो काम गर्ने वातावरण उपलब्ध गराउने आवश्यकता रहेको प्रतिवेदनले औँल्याएको छ । प्रतिवेदनले स्वास्थ्यकर्मीसम्बन्धी तथ्याङ्कको गुणस्तरमा भएको सुधारलाई पनि महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा उल्लेख गरेको छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार सन् २०२५ मा ९० प्रतिशतभन्दा बढी सदस्य राष्ट्रले आफ्ना स्वास्थ्यकर्मीसम्बन्धी तथ्याङ्क उपलब्ध गराएका थिए। विगतका वर्षको तुलनामा तथ्याङ्क सङ्कलन तथा उपलब्धतामा करिब २० गुणा सुधार भएको संगठनले जनाएको छ । यस्ता तथ्याङ्कले विभिन्न देशमा स्वास्थ्यकर्मीको उपलब्धताको तुलना गर्न तथा भविष्यमा आवश्यक पर्ने जनशक्तिको अनुमान गर्न सहयोग पुग्नेछ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनले स्वास्थ्य प्रणाली बलियो बनाउने भन्नाले नयाँ अस्पताल र उपकरण निर्माण गर्नु मात्र पर्याप्त नहुने स्पष्ट पारेको छ । चिकित्सक, नर्स, प्रसूतिकर्मी, प्राविधिक कर्मचारी तथा अन्य स्वास्थ्यकर्मी स्वास्थ्य प्रणालीका आधार हुन् । त्यसैले देशहरूले स्वास्थ्यकर्मीको शिक्षा, तालिम, नियुक्ति, रोजगारी, सुरक्षा तथा काम गर्ने वातावरणमा लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
विश्वका लागि चुनौती अब स्वास्थ्यकर्मीको संख्या कति छ भन्नेमा मात्र सीमित छैन । उनीहरू कहाँ छन्, उनीहरूको उमेर कति छ र उपचारको सबैभन्दा बढी आवश्यकता भएका मानिससम्म स्वास्थ्यकर्मी कति सहज रूपमा पुग्न सक्छन् भन्ने विषय अझ महत्वपूर्ण बनेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको प्रतिवेदनले स्वास्थ्यकर्मीको असमान वितरण र बढ्दो उमेर संरचनालाई आगामी वर्षको विश्व स्वास्थ्य प्रणालीका प्रमुख चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।
