असल दाम्पत्य जीवनयापनमा तीजले राम्रो प्रभाव छोड्छ :  प्राडा कौण्डिन्न्यायन 

खरीबोट
ad

वि.सं. २०२४ सालमा तनहुँको चुँदी रम्घामा जन्मिएका हुन् आमोदवर्धन कौण्डिन्न्यायन (आचार्य) । उनले पूर्वमध्यमा तह भारतको बनारसबाट, उत्तरमध्यमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट, शास्त्री (स्नातक) र आचार्य (स्नातकोत्तर) राजधानीको वाल्मीकि क्याम्पसबाट विशिष्ट श्रेणीमा उत्तीर्ण गरेका हुन् । पढाइमा तीक्ष्ण उनले ‘वैदिक ध्वनि विज्ञान’ विषयमा विद्यावारिधिसमेत गरेका छन् । ०४९ सालमा संस्कृतको अध्यापन सुरु गरेका उनी दुवै विश्वविद्यालयका ‘टपर’ हुन् । उनले आमोदवर्धन कौण्डिन्न्यायन स्वाध्यायशाला घरमै संस्कृत शिक्षा लिन इच्छुकहरुलाई संस्कृत विषयको प्रशिक्षण समेत गर्दै आएका छन् । हाल नेसंविमा प्राध्यापनरत उनीसँग खरीबोट डटकमकी सकला दवाडीले नजिकिँदो महिलाहरुको पर्व भनेर चिनिने तीजको सामाजिक, सांस्कृतिक र धार्मिक पक्षबारे गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :

तीजको सन्दर्भ छ यसबारे बताइदिनुहोस् न !
तीजको व्रत एउटा असल पति पाऊँ भनेर बस्ने गर्दछन् भने अर्को बिहे भइसकेपछि सौभाग्यवती बनौँ भनेर बस्ने गर्दछन् । पतिको कल्याण चाहनु भनेको आफ्नो कल्याण चाहनु हो । पतिहरुले पत्नीको लागि आफ्नो ज्यान दिएका छन् खाडीमा गएर पैसा कमाएर महिलाका सबै आवश्यकता पूरा गरिदिएर । पछिल्लो समय बेकारमा दोस्रो दर्जाको कुरा गर्दैछन् महिलाहरु । पुरुषहरु खाडीमा महिलाको लागि गएर बाकसमा आएको चाहिँ नदेख्ने त्यो एउटा विखण्डनवादी सोच हो ।  पति र पत्नी अर्धाङ्गी र अर्धाङ्गिनी हुन् । दाहिने पट्टिबाट पति र देव्रेपट्टिबाट पत्नीहरुको उत्पत्ति भयो प्रजापतिबाट भन्ने मान्यता छ । लैंगिक अवधारणा बेलायतमा १०० वर्षअगाडिसम्म महिलालाई मान्छे गनिदैनथ्यो । महिलाको पनि आत्मा हुन्छ ? भन्ने हुन्थ्यो उतातिर । हाम्रो त प्रजापति र ब्रह्माजीले त आफ्नै देहलाई चिरेर दाहिने पट्टिबाट पुरुष र देव्रेपट्टिबाट महिला बनाएर सृष्टि सञ्चालन गरेको हो । यति राम्रो लैंगिक अवधारणा अन्त छैन, अरु कुनै धर्ममा आउँदैन । 

तीज पौराणिक धर्म हो, वेदमा या मनुस्मृतिमा भएको धर्म होइन । सुखमय दाम्पत्य जीवन छोराछोरीको भविष्य उज्वल, सुसंस्कार हुने किसिमले अगाडि बढ्न यसले प्रेरणा दिन्छ । मानसिक शुद्धि र शारीरिक शुद्धिलाई पनि भावनात्मक टेवा दिन्छ ।  धर्म भनेको अदृष्ट हो ।  हामीले मन्दिरमा भगवान् पनि देख्दैनौँ मरेर गएर स्वर्ग पनि देख्दैनौं । यो आस्थाको विषय हो । यसमा तर्ककुतर्क गरेर निचोडमा पुग्न सकिँदैन ।  भौतिक रुपमा पनि शरीरलाई शुद्ध र तन्दरुस्त बनाउन पनि व्रतले सहयोग गर्दछ ।  

धर्म भनेको कानुनको मूल हो । यसलाई अजिव काम नलाग्ने कुराको रुपमा ग्रहण गर्न भएन । धेरै कुराहरु हामीले देख्न नसके पनि त्यसका सकारात्मक परिणामहरु छन् । दिव्य ज्ञान भएकाले देखेको कुरा हामी नदेख्न सक्छौं । धार्मिक, सांस्कृतिक र  सामाजिक जीवनलाई यसले सकारात्मक प्रभाव पार्दछ । तीजको लौकिक महत्व पनि छ । खाएर गीत गाउने नाच्ने पनि गर्दछन् । 

तीजमा व्रत बस्नुको फाइदा के ? 
तीजको धार्मिक साँस्कृतिक महत्व पावर्तीले महादेव पति पाऊँ भनेर व्रत बसेको आधार असल पति पाउनकै लागि बस्ने भनेर एकदम आमधारणा भएको र ९५ प्रतिशत त्यही नै आउँछ भने अर्को पाइसकेको पतिको पनि दीर्घायु, स्वास्थ्य राम्रो होस् भन्ने चाहेर गरिएको हो ।  व्रत बस्ने कुरामा अघिल्लो दिनमा एक छाक खाना खाएर फलफूल खाएर बस्नुपर्ने हुन्छ । व्रतको अघिल्लो दिन मासु खान हुँदैन । 

चोखो खाना एक छाक खाएर, पवित्र भएर, अघिल्लो दिनदेखि तयारी भएर बस्नुपर्छ । खाएपछि इन्द्रियहरु शिथिल हुन्छन् । सात्विक भोजन गरेपछि भावना पवित्र आउँछ । त्यसकारण यो दरको प्रचलन राम्रो होइन । अघिल्लो दिन मात्र खाने पनि राम्रो होइन । यो शास्त्रीय विधिअनुकूल आइरहेको छैन । आधा रातसम्म खाने भोलिपल्ट बिहान कुखुरा नबासुन्जेलसम्म खाने भन्ने कुरा होइन । अघिल्लो दिन एक छाकचाहिँ अन्नको भोजन त्यसपछि फलाहार, दुग्धाहार गरेर बसेर शिव र पार्वतीको पुजा गर्ने गरिन्छ । 

तीजको सामाजिक र धार्मिक पक्षबारे पनि बताइदिनुहोस् ? 
यो पर्व असल पतिपत्नीको एउटा आदर्श स्वरुप हो । त्यस्तै आदर्श स्वरुप स्थापित गरौँ भनेर विवाहित भइसकेकाले त पतिपत्नी मिलेरै गर्ने परिस्थिति हो । तर अहिले हाम्रो नेपालमा यो स्थितिचाहिँ विकास हुन सकेको पाइँदैन ।

धार्मिक बुझाइ पनि पार्वती व्रत बसेर महादेव स्वामी पाएको भन्ने छ । पार्वतीले तपस्या गरेको, व्रत बसेको भन्ने देखियो, महादेवले पार्वती पाउन व्रत बसेको भन्ने नआएको भएर यो किसिमको संस्कारको विकास भएको हुनुपर्छ । 

खासमा हरेक काम दुवै जना मिलेर गर्ने भन्ने नै धार्मिक मान्यता रहिआएको छ । पति या पत्नी जसले जे कार्य गर्दा पनि एक अर्काको सहयोग आवश्यक पर्दछ ।  असल दाम्पत्य जीवनयापनमा तीजले राम्रो प्रभाव छोड्छ भने छोराछोरीलाई त्यही किसिमको राम्रो प्रभाव पर्न जान्छ । 

तर तीजलाई नै लिएर आलोचना पनि सुनिन थालेका छन् नि ? 
पाश्चात्य संस्कृतिसँग भिज्नथालेकाहरुबाट आलोचना हुन थालेका हुन् । उता जे देख्यो यता त्यही हुनुपर्छ भन्न थालिएको छ । पश्चिमा समाजमा खुला जीवन पद्धति छ, श्रीमानश्रीमती फेर्न पाइन्छ । अलिअलि छिटाछाटी पाएका यता उफ्रिन्छन् । नबुझेर लहैलहैमा लाग्ने गर्दछन् । तीजको आफ्नै सांस्कृतिक र धार्मिक महत्व छ, जुन हाम्रो मौलिक सम्पत्ति हो । यो सुखद दाम्पत्य जीवनलाई महत्व दिने पर्वको रुपमा लिँदा किन आपत्ति हुन्छ ? 

पानी पनि नखाई व्रत बस्नुपर्छ भन्ने चलन छ, सत्य हो ?  
व्रत त आफ्नो शारीरिक अवस्थाअनुसार बस्नुपर्दछ । भावना शुद्ध हुनुपर्यो । अघिल्लो दिनको चोखो खाएर व्रतको दिनमा सक्नेले पानी पनि नखाई बस्ने गर्दछन् । कोही बस्छन् भने यसको विरोध किन गर्ने ? नसक्ने अस्वस्थ हुनेले, जस्तो, म सक्दिनँ, भाव शुद्ध हुनुपर्छ । भाव शुद्ध हुनुपर्छ भन्दैमा जे पनि खाएर राम्रो भाव आउँदैन । 

नुन नखाँदा इन्द्रिय शान्त हुन्छ, सात्विक भाव आउँछ भनेर नखाने हो । पिरो, अमिलो कडा चिजहरुले उत्तेजना पैदा गर्ने हुँदा ती कुरा नखाने हो । खाएको कुराबाट मन बन्छ । यो वैज्ञानिक तथ्य पनि हो । भक्ष÷अभक्षको नियम छ  ।  

अघिल्लो दिनमा खाएको विकार भोलिपल्टसम्म रहने भएकाले अघिल्लो दिनदेखि शुद्ध हुनुपर्दछ । पूर्वीय संस्कृति र मान्यताका हरेक पक्षमा विरोधका लागि विरोध गर्ने ‘फेसन’ बसेको छ । कतिसम्म भने पतिव्रता हुनुहुँदैन अरे ! कस्तो नचाहिँदो कुरा ! अंग्रेजले ‘ब्रेन वास’ गरिसकेको छ । नकारात्मक पक्ष हावी हुनथालेको छ । 

यस्तो नकारात्मक सोचले हिन्दू समाजलाई कस्तो प्रभाव पार्दछ ? 
यसले त समाजलाई विस्तारै स्खलित बनाउँदै लैजान्छ । हाम्रा मूल्यमान्यताहरु प्रति नकारात्मक भाव बाहिर आइरहेको छ । यसको परिणामस्वरुप वुद्धाश्रम देखिनथालेका छन् । वृद्धाश्रम किन चाहिन्थ्यो र नेपाली समाजमा वृद्धाश्रम बढ्नुको कारण पनि यही हो । श्रीमती पतिव्रता भयो भने पतिको आमाबाबुलाई वृद्धाश्रम जानु पर्दैनथ्यो । बुहारीले गर्दा गएको रे, छोराले पनि गरेको होला । 

अहिले मातृदेवो भवः, पितृदेवो भवः, अतिथि देवो भवः भन्ने खालका शिक्षा नै छैनन् । परिवर्तित शिक्षाले यतातिरको अवस्था कमजोर बनाइदियो ।  
यसले धार्मिक, सांस्कृतिक मात्र नभएर सामाजिक सहिष्णुतामा पनि खलल पुर्याएको छ । यसले सुख र आनन्द त बढाउँदैन । अमेरिकामा भएको एक सर्वेक्षण एक पटक पनि डिभोर्स नभएका पतिपत्नी बढी सुखी भएको देखाएको छ । 

पतिपत्नीको कस्तो सम्बन्धलाई जोड दिइएको छ, हाम्रो धर्म र संस्कृतिमा ? 
हिन्दूधर्ममा एकपति÷पत्नी जीवनलाई सुखी मानिएको र महत्व दिइएको छ । धर्म विवाहको कहिल्यै पनि विच्छेद नहुने कुरा कौटिल्य अर्थशास्त्रमा उल्लेख छ । पतिपत्नीको सम्बन्ध र उसको नाता नै टुट्दैन जसले अग्निलाई साक्षी राखेर, ब्राह्मणलाई साक्षी राखेर विधिपूर्वक विवाह गरेको हुन्छ । यसो माला लगाएर बिहे गर्नेको त केही अर्थै भएन । धार्मिक मान्यताअनुसार नभएको विवाहको त कुरा भएन तर धार्मिक मान्यताअनुसार गरेको विवाहलाई प्राण प्राण जोड्छु, हड्डी हड्डी जोड्छुजस्ता कुरा गरेर जोड्ने गरिएको हुन्छ । यस्तो विवाह विच्छेद नै हुँदैन ।  

एक अर्काको दुर्गुणलाई कम्प्रमाइज गरेर सहेर अगाडि बढ्नुपर्छ । पतिपत्नीको सम्बन्ध बिजनेस होइन, नापेर जोखेर गर्न । यो निःस्वार्थ प्रेमको प्रक्रिया हो । धर्माशास्त्रअनुकूल विधानअनुसार दुवै जनाले व्रत बस्नु राम्रो हो । धर्म अवधारणाअनुसार चाहिँ जे कर्म गर्दा पनि पतिपत्नी नछुट्नु भन्ने नै हो । सँगै बस्ने अर्थात् सहधर्माचरिता हो, धर्म, कर्म, खाना, मनोरञ्जन सबै एउटै हुनुपर्छ । पतिलाई पत्नीले सहयोग गर्छन् । पछिल्लो समय महिलाहरुलाई अलि बढी लोड परेको छ, घरको पनि आफैँ भ्याएर अफिस पुग्नुपर्ने हुन्छ । 

आधुनिकताले लोड बढाएको छ घर अफिसभन्दा मातृस्नेह महिलाबाट नै हुने हुँदा महिलालाई बढी लोड परेको छ र पुरुषले पनि घरेलु कामकाजमा सहभागिता बढाउँदै जानुपर्छ । महिलाको स्वभाव, शैलीले पनि उनीहरुलाई नै बढी भार परेको हुन्छ । हजारमा १÷२ पुरुषले गरेका अपवाद कामलाई भन्न मिल्दैन । 
व्रतलाई आलोचना गर्दैमा व्रत नगर्दैमा उनीहरुको लोड कम हुने होइन । खुसीराजीसँग चोखो खाएर भक्ति श्रद्धासँग गर्ने चिज हो यो ।  

सम्बन्धित समाचार

साइकल चढेर नेपालको फन्को मार्दै ओम प्रकाश 

काठमाडौं । हरेक मान्छेका आफ्नै इच्छा हुन्छ । त्यही इच्छा पूरा गर्न मानिसले के गर्दैन ? जे पनि गर्न तयार हुन्छ। धेरैले पैसा कमाउँँदा सुख र सन्तुष्टि मिल्ने ठान्छन् तर जीवनमा

नेपालमा अल्जाइमर रोगीको तथ्यांक नै छैन  : डा. बराल

आफ्नो नामै बिर्सिने, उमेर बिर्सिने, आफ्नै परिवारको सदस्यलाई बिर्सिने, भर्खरै खाएको बसेको कुरा पनि बिर्सिने, बानी भएपछि के होला ? यस्तो अवस्थाले सबैलाई असजिलो बनाउँछ नै । हो यही अवस्थालाई

‘पैसा तिर्नै नसक्ने बिरामीलाई वीर अस्पतालको इमर्जेन्सीमा ५० प्रतिशत छुट’ 

नेपालकै जेठो वीर अस्पतालले जनरल प्राक्टिस एण्ड इमर्जेन्सी मेडिसियनअन्तर्गत इमर्जन्सी सेवा, ज्येष्ठ नागरिक क्लिनिक, जनरल हेल्थ चेक, एआरटी सेवालगायतका सेवा उपलब्ध गराउँदै आएको छ । अस्पतालको  इमर्जेन्सी विभागमा कार्यरत चिफ

२० लाख पर्यटक भित्र्याउन गाह्रो छैन : पर्यटन व्यवसायी गुरुङ

काठमाडौं । कमला गुरुङ महिला पर्यटन व्यवसायी हुन् । गुरुङ ट्राभल लाइटकी सञ्चालिका उनी विगत १ दशकयता ट्राभल व्यवसायमा संलग्न रहँदै आएकी छिन् ।  हङकङमा जन्मिएकी कमलाको दाजुभाइ, दिदीबहिनीलगायत सबै परिवार